Kelime Sıklığı Etkileri ve Yazboz.com ?

Hakan Ünlü

 Son aylarda en fazla ziyaret ettiğim sitelerden biri Yazboz. Can Altıneller ve arkadaşları tarafından yapılmış bir site olan Yazboz aslında bir kelime oyunu. Bilgisayarın verdiği bir kelimeye karşı oyuncu aklına gelen ilk kelimeyi yazıyor. Böylece iki kelime arasında bir bağıntı kuruluyor. 'Bağcık' adı verilen bu bağıntılar ile kelimeler arası bir ağ oluşturuyor. Aşağıda 'bilim' ve 'kurgu' kelimlerinin ağlarını görebilirsiniz. Yazboz daha sonra oyuncuların oluşan ağları görüntülemesine, hangi bağcıkların ve hangi kelimelerin daha sık göründüğünün izlenmesine olanak veriyor. Bu bölümü izlemek oldukça eğlendirici.

Site, her ne kadar bilimsel - yada en azından bilişsel bilimsel- bir kaygı gütmese de burada toplanan veriler bilişsel bilim açısından pekçok araştırmaya temel olabilecek özellikler barındırıyor. Bunların başında 'connectionist network' modelini büyük ölçekte oluşturmak var. Sitede hiçbir başka kurala bağlı olmadan kelimeler arası çağrışımlar giriliyor. Burada bazen ses benzerlikleri, bazen eş anlamlı yada zıt anlamlı kelimler ve bazen de anlamsal çağrışımlar öne çıkıyor. Sonuçta Yazboz iki kelimenin ne sıklıkta eşlendiğine bakarak bu iki kelime arasında bir bağlantı oluşturuyor. Böylece hem her oyuncunun hem de oyuncular topluluğunun zihnindeki bağlantıların bir haritasını çıkarıyor. Bu konuya başka bir yazıda daha detaylı olarak değineceğim.

Bu yazıda bir başka bilişsel bilim kavramını yada genel kabul görmüş bir paradigmasını sorgulamayı amaçlıyoruz.

'Kelime Sıklığı Etkisi' bilişsel bilimde çok kullanılan bir kavram. Kelime Sıklığı Etkisini en kaba anlamı ile şu şekilde tanımlayabilriz: Bir kelimeyi gördüğümüzde tanıma hızımız bu kelimenin ne kadar aktif kullanıldığı ile ilişkilidir. Sık kullanılan kelimeleri daha kolay tanırız. Az kullanılan kelimeler ile yaptığımız bilşsel görevler ise daha fazla efor ister. Bu konuda yapılan deneylerin en tanınmış olanı Howes ve Solomon'un 1951 yılında yaptıkları çalışmadır. Bu deneyde kelimeler çok kısa bir süre ile ekranda gösterilmekte ve deneklerden kelimeleri okumaları istenmektedir. Sık görülen kelimeler daha kısa sürede tanınabilmektedir. Benzer bir deney de 1981'de Jacoby ve Dallas tarafından yapılmıştır. Bu deneyde sık görülen kelimeler ve seyrek görülen kelimelerden oluşan bir seri sırası ile 35'er ms süre ile ekranda gösterilmiş ve deneklerden kelimeleri okumaları istenmiştir. Sık görünen kelimelerin %65'i doğru okunabilirken seyrek görünen kelimelerde bu oran %33 olmuştur.

Kelime sıklığının hesaplanmasında ise genelde kullanılan yöntem, yazılı basında yer alan kelimelerin sayılması ve buradan bir kelime sıklığı tablosu elde edilmesi şeklindedir. Her dilde bu çalışma ayrı ayrı yapılır. Türkçede de bu çalışma Dr. İlyas Göz tarafından yapılmış ve 2003 yılında 'Yazılı Türkçenin Kelime Sıklığı Sözlüğü' Türk Dil Kurumu tarafından yayınlanmıştır.

Bu şekilde hesaplanan kelime sıklığı tabloları ile deneylerde gözlemlenen kelime sıklığı etkilerinin örtüşmesi, yazılı metinlerden hareketle yapılan bu çalışmanın geçerliliğini onaylamaktadır. Ama Yazboz'dan elde edilen sonuçlara bakarak bu yöntemin en iyi yöntem olup olmadığını bir kez daha sorgulamak gerektiğine inanıyorum.

Yazboz da girilen kelimelerden hangi kelimenin kaç kez girildiğini bir liste şeklinde yayınlamaktadır. Fakat Yazboz sitesinin sonuçları ile 'Yazılı Türkçe'nin Kelime Sıklığı' sonuçlarını karşılaştırdığımızda sıralamada bazı farklılıklar görüyoruz. Bu da aklımıza şu soruyu getiriyor. Acaba bu iki listeden hangisi 'Kelime Sıklığı Etkisi' için daha etkin bir kaynak oluşturmaktadır? İki listenin karşılaştırmasını bu yazının altında yayınlıyoruz. Bu tablo 24 Ekim 2008 tarihindeki Yazboz değerleri ile yapıldı. Yazboz'a şu anda bakıp değişimi izlemek de mümkün. (Mesela Yemek ve İş kelimelerinin sıralamada yükselmesi ile kriz arasında bir bağıntı var gibi spekülasyonlar yaparak eğlenebilirsiniz.) Burada eleştirilebilecek noktalardan birisi yazboz'daki verinin miktarı (bugün 11,796 kelime var - kelime giriş ekranının altında yazıyor. Bunlar arasında da 34,994 bağcık var) Zaman içinde oyuncu sayısı arttıkça bu iki listenin ne oranda birbiri ile örtüşeceği de merak konusu. Belki de böylesi iki farklı metod ile bulunan listelerin belli bir oranda örtüşmesi bile başlı başına ilginç bir gösterge olabilir.

Temel sorumuza geri dönersek, hangi kaynak bilişsel bilim çalışmaları için daha iyi cevabını 'semantic priming' etkisi ile birlikte sorgulamak gerekir. Genel anlamı ile 'Priming' eğer yakın zamanda herhangi bir kelime veya kavram ile ilişkili bir 'şey' gördük veya düşündük ise, o kelimenin veya kavramın zihnimizdeki aktivasyonunun yükseldiğini anlatmak için kullanılan bir terim. Priming etkileri de deneysel olarak gözlemlenmiş etkiler. Bir şekilde 'Prime' edilmiş kelimeler daha kolay okunuyor. Mesela bir kişiye 'ekmek' kelimesini okuttuktan sonra kısa bir süre için 'peynir' ve diğer bir kişiye de 'otobüs' kelimesini gösterirseniz peynir kelimesini daha kısa bir zamanda daha doğru okuyacaktır. (Deneğin otobüs sürücüsü olmadığını varsayıyoruz.)

Yazboz kelime sıklığı listesinde üst sırada yer alan kelimeler oyunun doğası gereği herhangi bir başka kelime tarafından en sık çağrıştırılan kelimeler. Bu açıdan bakıldığında hem kelime sıklığı hem de semantic priming etkilerini bir araya getiren bu listenin bilişsel bilim deneylerinde kullanılması yazılı dilden elde edilen bir listeye göre daha akla yakın görünüyor. Ayrıca kelime sıklığı listesi seyrek olarak güncellenen bir liste. Ama aslında toplumun kullandığı kelime sıklığı bazen günlük değişimler gösterebiliyor. Mesela 2 Mayıs günleri yazılı basında 'polis' kelimesinin kelime sıklığının arttığını tüm TC vatandaşları bilir. Bu tür günlük dalgalanmalar dışında güncel olaylar (Dünya Kupası, televizyon dizileri v.s.) daha uzun süreli olarak kelime sıklığının ve semantik kelime bağlarının değişmesine sebep oluyor. Bu açılardan düşünüldüğünde kısa zamanda çok kişinin katkıları ile oluşturulabilecek, Yazboz veya benzeri bir ortamda toplanan verilerin deneylerde kullanımı bir alternatif olarak düşünülebilir.

Ama tabii ki bunun bilimsel olarak denenip görülmesi gerekir. Meraklılarına duyurulur. İşte size bilişsel bilim araştırmaları için güzel bir araştırma konusu...

Notlar: Yazboz'u ziyeret edecek iseniz Firefox öneriyoruz. Explorer ile özellikle kelimelerin bağcıklarını görüntülendiği ekranda sorun çıkabiliyor.

Kelime	Yazboz'da Kaç kere geçti	Kelime sıklığı Sözüğündeki Ölçüt
para	(76)	1046
su	(75)	1537
deniz	(57)	509
balık	(56)	300
araba	(51)	422
çiçek	(50)	177
savaş	(46)	334
kuş	(45)	129
müzik	(45)	399
asker	(45)	181
oyun	(39)	463
yemek	(38)	1511
at	(34)	178
ev	(34)	1887
ülke	(33)	1527
saç	(32)	331
kedi	(32)	144
isim	(31)	378
gemi	(31)	164
tatlı	(30)	186
göz	(30)	1799
kadın	(29)	1898
ağaç	(29)	314
film	(29)	518
hastalık	(27)	408
ekmek	(27)	293
yalan	(26)	127
dans	(26)	68
sayı	(25)	617
diş	(24)	151

(Karşılaştırmalı Değişim Tablosu için Tıklayınız...)